In stad- en provinciehuizen is het nu eindejaarsdrukte met een nerveus randje. De laatste vergaderingen, de laatste besluiten, nog even die motie of dat amendement, dat ene dossier dat nog even moet. Alsof met de jaarwisseling het doek valt. Midden in die drukte staat ook de energietransitie op de agenda. Soms als hoofdrolspeler op het besluitvormingspodium, soms als decor waar zon- en windprojecten onderdeel van zijn. Het is zo’n thema dat alles raakt: geld, ruimte, rechtvaardigheid, hoop, angst, techniek, cultuur, landschap, identiteit.
Sprong naar het nieuwe normaal
In deze een beetje dromerige en weemoedige tijd zat ik eens na te denken. Stel nou eens dat de transitie achter de rug is. Niet in de zin van: klaar, af, nooit meer over praten. Maar het is 2050 en het energiesysteem staat, doet wat het moet doen, wie we zijn en hoe we leven past erin. Een beetje zoals de riolering; superbelangrijk, maar je staat er niet elke dag bij stil.
Ik zie het voor me. Het is een gewone dinsdagavond in een gemeentehuis dat inmiddels ook wijkhub is. In de hal staat geen poster meer met “Van Hoe naar Zo!”, maar een projectie met de energiebalans per buurt en de planning van het onderhoud aan het warmtenet. Net als het groenbeheer, de bruggen, de speeltuinen. De transitie is geen sprint meer. Daarvoor in de plaats is het beheer van een nieuw normaal gekomen. Het is best een beetje saai. Maar het mooie van het ‘gewone’ is dat het meer ruimte geeft voor kwaliteit. Als je niet meer elke maand de TWh-opbrengst moet meten en de vertraging van huizenbouw door netcongestie, komen vragen omhoog die ik minstens zo belangrijk vind. Is het eerlijk, is het mooi, is het veilig?
Als energie achtergrond wordt
Ook in 2050 blijven er verdelingsvragen. Waarschijnlijk zijn ze dan nóg scherper. Wie profiteert van een stabiel, schoon systeem? Wie betaalt voor onderhoud en vernieuwing? In welke wijken is het warm en comfortabel en in welke nog niet? Welke regio’s dragen de ruimtedruk van grote energie-infrastructuur? We zijn dan niet meer aan het puzzelen over het of, maar aan het schuren op het hoe. Dat is een ander debat. Minder existentieel, minder polariserend ook, maar niet minder politiek.
Raadsleden zijn dan nog vaker bewaker van sociale energierechtvaardigheid. Niet meer de vraag “krijgen we iedereen aan de warmtepomp?”, maar “blijft energie betaalbaar voor mensen met een klein inkomen, in een systeem dat steeds slimmer en digitaler wordt?” Statenleden zullen in dat post-transitie-tijdperk nog steeds keuzes maken over landschap en economie. Windparken staan er, worden repowerd, kabels liggen er, waterstofroutes lopen door de provincie als nieuwe rivieren onder de grond, er zijn meer nieuwe energiebronnen en er is weer meer ruimte voor natuur. En dan komt de vraag wat voor provincie willen we zijn met wat er nu ligt? Hoe positioneer je je regio in een Europese markt waar schone energie een basisvoorwaarde is? Wat doe je met gebieden die lang energie leverden en nu vooral rust en natuur terug willen?
Versnellen, opschalen, pilots, procedures die ‘korter moeten’. Dat zette participatie en democratische zorgvuldigheid in de jaren twintig regelmatig onder druk. Transities zijn vermoeiend, maar óók spannend. Ze maken iets los. Ze laten zien wie je bent als samenleving. Als de energietransitie achter de rug is, verdwijnt veel van die turbulente energie. Misschien komt daarvoor in de plaats trots dat we zo’n enorme ombouw hebben gedaan, dat de lucht schoner is, dat de toekomst er beter uitzien en dat we niet zijn gestopt met nadenken over hoe het eerlijk en mooi blijft.
In dat toekomstbeeld zijn volksvertegenwoordigers minder bezig met het halen van doelen, meer met het bewaken van de kwaliteit van wat we samen gebouwd hebben. Misschien is dat wel het echte eindpunt van de energietransitie: dat energie weer achtergrond mag zijn, niet omdat het minder belangrijk is, maar omdat het goed is geregeld.