Om aan de RES-doelstellingen te voldoen, wil de gemeente Utrechtse Heuvelrug, naast zonnepanelen op daken, ook energie opwekken via zonnevelden. Dat is een behoorlijke uitdaging, ervaart Huib de Vriend. Via energiecoöperatie Heuvelrug Energie is hij, intussen als voorzitter, al zo’n veertien jaar betrokken bij duurzame energieprojecten in de gemeente. ‘Er zijn de afgelopen jaren diverse zonne-initiatieven geweest’, zegt hij. ‘Maar om uiteenlopende redenen kwamen die nog niet, of onvoldoende van de grond. Bijvoorbeeld omdat de gemeente ze niet in het landschap vond passen. Twee zonnevelden zijn intussen vergund, maar die stuiten nu op het verkrijgen van een aansluiting op het net en het sluitend maken van de businesscase.’
Kijk eerst wat er speelt in het gebied
Voor Heuvelrug Energie reden om het, in goed overleg met de gemeente, over een andere boeg te gooien. ‘De klassieke manier om een zonneproject te realiseren is dat een initiatiefnemer eerst een grondpositie verwerft, daarna een plan maakt en dat vervolgens toeschrijft naar een gemeentelijk afwegingskader voor zon’, zegt Huib. ‘Maar die aanpak werkt niet goed, omdat die te weinig rekening houdt met het gebied en de omgeving.’ Daarom is Heuvelrug Energie voorstander van een andere insteek, waarbij je eerst kijkt wat er speelt in een gebied en vervolgens onderzoekt hoe je opwek van duurzame energie daarin op de beste manier kunt inpassen. ‘Ga het gebied in’, zegt Huib, ‘en kijk wat de kenmerken ervan zijn. Neem het buitengebied rond Utrechtse Heuvelrug. Daar liggen allerlei uitdagingen op het gebied van landschap, natuur, water en landbouw. We hebben te maken met stikstof en met Natura 2000-gebieden in de buurt. Met agrariërs die hun bedrijf toekomstbestendig willen maken. En met een Heuvelrug die verdroogt, en die dus natter moet worden, wat weer gevolgen heeft voor de landbouw in het lager gelegen gebied van de Kromme Rijn.’ Het ideaal waar de energiecoöperatie naar streeft is dat duurzame opwekprojecten vanuit die belangen tot stand komen en, naast het leveren van schone energie, ook bijdragen aan het versterken van natuur, ecologie, waterberging en landbouw.
Tekening: Waardenbug Ecology
Stel het gebied centraal, niet de duurzame opwek
Mooie woorden, maar hoe breng je die in de praktijk? ‘Een stap in de goede richting is al dat de gemeente, mede op ons aandringen, het beoordelingskader voor zonneprojecten heeft aangepast’, aldus Huib. ‘Multifunctioneel ruimtegebruik is nu verplicht. Dat betekent dat het zonneveld ten minste aan één extra opgave bijdraagt. Het kader geeft bovendien de voorkeur aan een integraal gebiedsgericht proces, waarbij de verschillende opgaven in het gebied worden meegenomen.’ Om te verkennen hoe de duurzame energieopgave kan bijdragen aan andere transities in een gebied, startte Heuvelrug Energie samen met architectuurcentrum AORTA en diverse gesprekspartners in de regio, het project ‘Van wie is de energie?’ Huib: ‘Het doel was om een plan te maken om in het buitengebied aan de zuidwestkant van de Heuvelrug met de opwek van duurzame energie de natuur en het watersysteem te versterken en agrariërs een gezonde toekomst te bieden voor hun bedrijf.’
Zon op land, mest vergisten en kleine windmolens
Een eerste stap op weg naar concrete uitvoering van het plan is een pilot op Landgoed Sandenburg in Langbroek. ‘Op dit landgoed komen alle ontwikkelingen samen die in het grotere Kromme Rijn-gebied spelen’, zegt Huib. ‘Het is een landgoed van 650 hectare, waarvan een deel in de gemeente Wijk bij Duurstede ligt. De helft is natuur. Op de andere helft houden zes pachters een melkveebedrijf. De eigenaar wil op de lange termijn het landgoed behouden, op een manier die economisch haalbaar is, met bescherming van de natuur en een duurzaam toekomstperspectief voor de agrarische bedrijven. We onderzoeken nu samen met de eigenaar via een integrale gebiedsgerichte aanpak hoe de opwek van duurzame energie daarbij een rol kan spelen. We doen dat in afstemming met onder andere de provincie, de betrokken gemeenten, de energiecoöperatie in Wijk bij Duurstede en een aantal natuur- en landbouworganisaties.’ Uit dat onderzoek zijn drie opties naar voren gekomen, vertelt Huib. ‘De eerste is zon op land, in combinatie met agrarische activiteiten of waterberging. De tweede optie is het produceren van biogas uit mest met kleine ‘monovergisters’. Daardoor vermindert de stikstofuitstoot, en de energie die het oplevert zouden we lokaal kunnen benutten. Ten derde kijken we naar kleinschalige windmolens, die passen in het landschap en een waardevolle aanvulling kunnen zijn op zonne-energie.’
Bijdragen aan landbouwtransitie
De huidige stand van zaken is dat dit plan is gepresenteerd aan de landeigenaar en de rentmeester van het landgoed. ‘Zij staan er positief tegenover’, aldus Huib. Belangrijk is nu om ook de pachters enthousiast te krijgen over de plannen. ‘In het algemeen vinden de betrokken landbouworganisaties de plannen nog niet concreet genoeg’, zegt Huib. ‘Toch beseft ook de agrarische sector dat een transitie van de landbouw nodig is om toekomstperspectief te hebben. En we willen het hen niet opleggen. Het doel van onze gebiedsgerichte aanpak is juist om samen in goed overleg de vervolgstappen te zetten.’ De projectorganisatie – bestaande uit vertegenwoordigers van de energiecoöperaties uit Utrechtse Heuvelrug en twee landschapsarchitecten – kreeg subsidie vanuit een energietransitiefonds van de provincie om het plan verder te kunnen uitvoeren. ‘We doen dat ook in samenspraak met het waterschap en koppelen het aan een energiegemeenschap’, vult Huib aan. ‘Via het lokaal combineren van opwek en gebruik van energie willen we de stroom zoveel mogelijk in de regio benutten en het elektriciteitsnet zo min mogelijk belasten.’
Heb geduld en wees flexibel
Het doel is om voor eind 2027 een plan te hebben voor Landgoed Sandenburg, dat voor besluitvorming aan de betrokken gemeenteraden kan worden voorgelegd, als inspirerend voorbeeld voor het hele Kromme Rijngebied. ‘Richting 2030 kunnen we het dan gaan uitvoeren’, verwacht Huib. Er gaat dus nog wel wat water door de Kromme Rijn voor het zover is. Een geleerde les is dan ook, aldus Huib, dat je geduld moet hebben. ‘Heel veel geduld’, benadrukt hij. ‘Een gebiedsgerichte aanpak is ingewikkeld, omdat je met zoveel verschillende partijen en belangen te maken hebt. Daarom is het ook belangrijk dat je je in de belangen van anderen kunt verplaatsen. En je moet goed je einddoel voor ogen houden, maar tegelijkertijd de flexibiliteit hebben om de weg daarnaartoe telkens te kunnen aanpassen aan de omstandigheden, in goed overleg met de mensen die wonen en werken in het gebied.’ Huib ziet een gebiedsgerichte aanpak als enige manier om de energietransitie tot een succes te maken. ‘In een klein en dichtbevolkt land als het onze, waar ruimte schaars en duur is, kunnen we de omslag naar duurzame energie alleen maken met draagvlak van inwoners en respect voor de omgeving, rekening houdend met andere opgaven. We hopen op Landgoed Sandenburg te laten zien dat het kan!’
Meer informatie
Contactpersoon:
Huib de Vriend, voorzitter energiecoöperatie Heuvelrug Energie, e-mail: samen@heuvelrugenergie.nl