Begin 2023 werd de RES Fryslân omgedoopt tot Friese Energietafel. ‘Al vroeg bestond in onze regio de behoefte om breder samen te werken aan de energietransitie dan alleen op het gebied van opwek’, zegt Pietsje Hulshoff, coördinator van de Friese Energietafel (FET). ‘Voortbouwend op de RES werken we via de FET aan vier pijlers. Naast duurzame opwek zijn dat warmte en energiebesparing, energie-infrastructuur en Mienskipsenergie. Met dat laatste bedoelen we het zo goed mogelijk betrekken van inwoners en het stimuleren van lokaal eigendom en energieprojecten die uit de gemeenschappen zelf komen.’ In 2024 publiceerde de FET de Friese Energievisie, die stoelt op deze principes. ‘Ons doel is: energie voor en door de mienskip’, zegt Pietsje. ‘Zodat iedereen meedoet aan de energietransitie en ook kan profiteren van de opbrengsten. Dat gebeurt bijvoorbeeld al in Garyp, waar allerlei activiteiten in het dorp worden bekostigd uit de opbrengst van zonnepark ‘De Griene Greide’.
Fries Energiehuis: zelfstandige uitvoeringsorganisatie
De ondersteuning aan projecten op het gebied van warmte, opwek en energiebesparing was tot voor kort versnipperd georganiseerd. In 2025 bundelde de FET alle kennis en ervaring in één loket: het Fries Energiehuis, onder leiding van Siegbert van der Velde. Het Energiehuis brengt partijen bij elkaar en begeleidt initiatieven en gemeenten op het gebied van Mienskipsenergie met kennis, subsidies en praktische hulp. ‘In de Friese Energievisie zijn de doelen vastgesteld’, zegt Siegbert. ‘Maar nu is het zaak dat we ze uitvoeren. We werken aan een decentraal energiesysteem op provinciaal niveau, dat lokaal is georganiseerd. Dat vraagt om intensieve samenwerking tussen overheden, coöperaties, bedrijven en netbeheerders. Er was een verbindende instantie nodig die die samenwerking faciliteert en coördineert. Dat doen wij nu, als zelfstandige stichting, aangestuurd door de FET.’ Waarbij besluitvorming uiteraard loopt via het Huis van Thorbecke, voegt Pietsje toe. ‘Het Fries Energiehuis is een uitvoeringsorganisatie die werkt binnen de kaders van de FET. Maar de gemeenteraden beslissen over lokale energieprojecten.’
Friesland is koploper in betrokkenheid bij lokale energieprojecten
Siegbert ervaart dat het goed werkt om de uitvoering van de energietransitie onder te brengen bij een zelfstandige organisatie. Dat geldt zeker nu de energiegemeenschappen opkomen, vindt hij. ‘Sinds het in werking treden van de Energiewet op 1 januari 2026 hebben deze gemeenschappen een wettelijke basis. Wij zijn daar in het Fries Energiehuis direct mee aan de slag gegaan. Wat kunnen energiegemeenschappen betekenen in onze regio? Hoe kunnen we ze vormgeven? Hoe werkt energie delen, en wat komt daar allemaal bij kijken?’
Wat zijn energiegemeenschappen?
Volgens de Energiewet is een energiegemeenschap een ‘juridische entiteit’ die voor haar leden activiteiten op de energiemarkt verricht met als hoofddoel milieu-, economische of sociale voordelen, en niet het maken van winst. Hoe je de energiegemeenschap organiseert, leg je vast in statuten. Deelname moet open en vrijwillig zijn, leden hebben het recht om de energiegemeenschap te verlaten en de feitelijke zeggenschap ligt bij de leden. Een nieuwe mogelijkheid voor energiegemeenschappen is energie delen: iedereen die een eigen opwekinstallatie heeft of lid is van een energiegemeenschap kan bij dezelfde energieleverancier energie delen, mits de leverancier dat aanbiedt. Nog maar een paar leveranciers doen dat op dit moment. Maar de verwachting is dat energie delen de komende jaren fors zal toenemen. (Bron: NP RES).
De sociale samenhang in Friese dorpen is vaak groot. ‘Dat betekent dat er ook veel energiecoöperaties zijn’, zegt Pietsje. ‘Wij zijn koploper in betrokkenheid bij lokale energieprojecten. Neem bijvoorbeeld onze ‘bloeidorpen’. Dat zijn dorpen of wijken die zich vanuit de mienskip inzetten voor onder andere duurzaamheid en biodiversiteit. Het vormen van een energiegemeenschap en het delen van energie passen daar goed bij.’
Leerkring Energiegemeenschappen: kennis opbouwen en delen
Nog lang niet alles is uitgekristalliseerd rond energiegemeenschappen. Daarom is het Fries Energiehuis een expertgroep gestart voor de partners in de FET. Siegbert: ‘De expertgroep ondersteunt vooral overheden rond de vraag wat hun rol kan zijn. Kan een gemeente bijvoorbeeld zelf onderdeel zijn van een energiegemeenschap, en zo ja, hoe richt je dat in?’ Daarnaast is het Energiehuis een Leerkring Energiegemeenschappen gestart, om energiecoöperaties te ondersteunen. ‘Met de leerkring willen we samen kennis opbouwen en delen’, licht Siegbert toe. ‘Veel in het wettelijke kader is nog onduidelijk. Hoe werkt energie delen? Wat voor contract met de energieleverancier is daarvoor nodig? En wat als die leverancier dat nog niet aanbiedt? Hoe breng je vraag naar en aanbod van energie bij elkaar?’
Het Fries Energiehuis heeft voor de leerkring een programma opgezet dat aansluit bij de vragen vanuit de coöperaties, aldus Siegbert. ‘Op basis daarvan organiseren we nu eerst vijf bijeenkomsten over verschillende thema’s, waarvoor we alle coöperaties in Friesland uitnodigen. De eerste twee bijeenkomsten hebben we intussen achter de rug. Die werden zeer goed bezocht door geïnteresseerde vertegenwoordigers van coöperaties, maar bijvoorbeeld ook door gemeenteambtenaren die er meer over wilden weten.’ Tijdens de eerste bijeenkomst stond het organiseren van de governance van een energiegemeenschap centraal, de tweede keer ging het over energie delen. ‘Vooral die laatste trok veel belangstelling, er waren meer dan zestig deelnemers vanuit ruim dertig coöperaties’, vertelt Siegbert. ‘Coöperaties hopen via energie delen hun leden betaalbare energie te kunnen bieden. Bovendien kan een lokaal energiesysteem bijdragen aan het verminderen van netcongestie.’ De overige geplande leerkringbijeenkomsten gaan over het juridisch kader, marketing en communicatie en de praktische uitvoering van een energiegemeenschap.
Praktijkervaring opdoen in Pilot Energie Delen
Als onderdeel van de leerkring start het Energiehuis, samen met de Groninger Energiekoepel/Grunneger Power, een Pilot Energie Delen, waarbij ook het coöperatieve energiebedrijf Energie van Ons is betrokken. ‘We willen daar vooral praktijkervaring mee opdoen’, zegt Siegbert. ‘Vijf Friese energiecoöperaties – naast vijf Groningse en vijf Drentse - gaan in de pilot aan de slag met energie delen. Eén Friese coöperatie, in Terherne, is vorig jaar al gestart met het omvormen van de coöperatie tot een energiegemeenschap. Hun doel is bij de eerste gemeenschappen te behoren die samen energie opwekken, opslaan en onderling delen. De ervaringen uit de pilots zullen we delen in de leerkring, zodat andere coöperaties daar ook van kunnen leren.’
Betrek bedrijven en werk als regio’s samen
Als geleerde les benadrukt Siegbert hoe essentieel het is om bij het opzetten van een energiegemeenschap ook mkb-bedrijven en bedrijventerreinen te betrekken. ‘De energieverbruikspatronen van bedrijven en van huishoudens zijn verschillend. Daarom kunnen bedrijven helpen om vraag naar en aanbod van energie lokaal op elkaar af te stemmen. Denk aan een bakkerij en een koelhuis, die op specifieke momenten stroom nodig hebben en hun verbruik kunnen sturen.’ Belangrijk is ook, vindt Siegbert, dat RES-regio’s meer kennis over energiegemeenschappen met elkaar delen. ‘We moeten nu nog veel zelf uitzoeken. Het zou goed zijn als de regio’s op dit gebied meer met elkaar samenwerken.’ NP RES kan daar, volgens Siegbert en Pietsje, ook een rol in spelen. ‘Het is fijn dat NP RES ons met de expertpool kan ondersteunen’, vindt Pietsje. ‘Maar stimuleer regio’s ook om onderling van elkaar te leren en elkaar te ondersteunen. Zo hopen wij ook met ons verhaal bij te dragen aan het delen van kennis over energiegemeenschappen!’
Meer informatie
Contactpersonen
- Pietsje Hulshoff, coördinator Friese Energietafel, e-mail
- Siegbert van der Velde, coördinator Fries Energiehuis, e-mail